fa بررسی فناوری و حفاظت و مرمت تزیینات کاشی معرق محراب مصلای تاریخی مشهد مطالعه آسیب‌شناسی و شناخت فناوری‌های ساخت آثار و آرایه‌ها studying pathology and technologies of abjects پژوهشي Research, Original, Regular <div style="text-align: justify;">یکی از بزرگترین و زیباترین مصلاهای تاریخی ایران مصلای پایین خیابان مشهد است که به دستور شاه سلیمان اول در دوران صفویان ساخته شده است. تاریخ ساخت و اتمام بنا بر طبق کتیبه کاشی ایوان مرکزی سال ۱۰۸۷ ه.ق است. ساختار معماری بنا از ایوان مرکزی رفیعی در وسط و دو رواق گنبددار در طرفین تشکیل شده است. سطوح داخلی و خارجی بنا با آرایه‌های مختلف معماری همچون گچبری،کاشیکاری، نقاشی و مقرنس کاری تزئین گردیده است. در میان انواع مختلف آرایه‌های بکار رفته در تزئین این بنا کاشی‌های معرق محراب بنا از نظر زیبایی و نفاست بی‌همتاست. بررسی آزمایشگاهی ترکیب شیمیایی لعاب کاشی‌های معرق محراب با روش دستگاهی SEM-EDX و نتایج حاصل از آن مطابقت و همخوانی خوبی با نتایج بررسی‌های تجربی سایر محققان داشت که این امر نشان از تداوم سنت کاشی‌کاری و تولید لعاب با فناوری مشابه در سراسر عصر صفوی در مناطق مختلف ایران است مطالعه ترکیب کانی‌شناسی بدنه کاشی‌ها به روش پتروگرافی نیز حاکی از بکارگیری ترکیب کانی شناختی مشابه و مناسب به همراه پخت خوب در تولید آن‌ها بود که موجب استحکام و دوام بیشتر کاشی‌ها شده بود آسیب‌شناسی بنا و تزئینات آن نشان داد که ترکیبی از عوامل مختلف فیزیکی شیمیایی و انسانی موجبات تخریب و فرسایش سازه و تزئینات بنا از جمله کاشی‌های معرق آن را فراهم آورده است. در این میان عوامل انسانی و توسعه ناهنجار شهری پیرامون بنا و مرمت‌های غیراصولی و غیرحرفه‌ای تزئینات در تخریب و فرسایش کاشی‌ها نقش اصلی را بر عهده داشته است. با توجه به اهمیت و نفاست کاشی‌های معرق محراب پس از انجام مطالعات آزمایشگاهی کاشی‌های این بخش از بنا مورد حفاظت و مرمت قرار گرفت. برای این کار پس از اقدامات حفاظتی اولیه از طریق تمیزکاری و استحکام‌بخشی بخش‌های کمبود مطابق با اصول و مبانی نظری مرمت به شیوه مرمت تکمیلی از طریق موزون‌سازی رنگی بازسازی شد.</div> <div style="text-align: justify;">The Mosalla of Paein Khiaban of Mashhad is one of the largest and most beautiful historic mosallas in Iran, built at the order of King Suleiman I during the Safavid era. according to inscription on the tile of the central porch, the date of construction and completion of the building is 1087 A.H. The architectural structure of the building consists of a high central porch in the middle and two domed porticoes on the sides. Both the internal and external surfaces of the building are decorated with various architectural elements, such as stucco work, tile work, painting and muqarnas. Among the various decorative employed in this structure, the mosaic tiles of the mihrab are unparalleled in terms of beauty and sophistication. Laboratory analysis of the chemical composition of the glaze of the altar tiles using SEM-EDX method demonstrated strong agreement with findings from other researchers, indicating a continuity of the tile-making tradition and glaze production with similar technology throughout the Safavid era across various r regions of Iran. A petrological study of the mineral composition of the body of the tiles also revealed the use of a similar and appropriate mineralogical composition, paired with good firing in their production, which contributed to the strength and durability of the tiles. The pathology of the building and its decorations indicated that a combination of different physical, chemical and human factors caused the destruction and erosion of the structure and its decorations, including the mosaic tiles. Among these, human activities and irregular urban development surrounding the building, along withimproper and careless restorations, played the main role in the destruction and erosion of the tiles. Considering the importance and sophistication of the mosaic tiles of the altar, following laboratory studies, the tiles of this part of the building were conserved and restored. For this purpose, after the primary conservation measures through cleaning and consolidation, the missing parts were restored according to the principles and theoretical foundations of restoration in the method of complementary restoration through color-matching.</div> کاشی معرق مصلای تاریخی مشهد, پتروگرافی SEM EDX حفاظت مرمت. Mosaic Tile, Mashhad Mosalla, Petrography, SEM- EDX, Conservation, Restoration. 1 18 http://journal.richt.ir/kcr/browse.php?a_code=A-10-61-4&slc_lang=fa&sid=1 Masoud Bater مسعود باتر masoud.bater@uoz.ac.ir Yes Assistant professor, Department of Conservation and Restoration of Cultural Properties, University of Zabol, Zabol and Assistant Professor, Art Faculty, University of Birjand, Birjand, Iran. استادیار گروه حفاظت و مرمت آثار تاریخی دانشکده هنر و معماری دانشگاه زابل زابل و استادیار دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، ایران. Malieh Saberniya ملیحه صابرنیا No B.A. Degree of Conservation & Restoration of Cultural Properties of Zabol University and Conservator of The Organization of Libraries, Museums and Document Center of Astane Qudse Razavi, Mashhad, Iran. دانش آموخته کارشناسی مرمت آثار تاریخی دانشگاه زابل زابل ایران و کارشناس مرمت مرکز حفاظت و مرمت اموال فرهنگی سازمان کتابخانه ها موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران.