fa مقاله پژوهشی استحصال روی در ایران باستان: تحلیل ژئوشیمیایی و پتروگرافی میخ‌های سفالی و سرباره‌های کوره‌ ذوب فلز روی بهاباد، یزد کاربرد علوم، فناوری‌ها، تجهیزات، مواد و روش‌های نوین Application of modern sciences, technologies, equipment, materials and methods پژوهشي Research, Original, Regular <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span b="" mitra="" style="font-family:">محوطه ذوب فلز روی بهاباد، واقع در </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۷۱</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> کیلومتری شمال بهاباد در استان یزد ایران با مساحت </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۲۲۰ </span><span b="" mitra="" style="font-family:">مترمربع و در کمربند فلز_زایی طبس-پشت‌بادام، یکی از مراکز متالورژی باستانی محسوب می‌شود. این پژوهش با هدف شناسایی نوع فلز استخراج‌شده، بررسی فرآیندهای متالورژیکی و بازسازی فناوری‌های به‌کاررفته، از طریق تحلیل پتروگرافی و ژئوشیمیایی میخ‌های سفالی و سرباره‌های کوره انجام شده است. از محوطه، </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۳۰</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> نمونه میخ سفالی و </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۲۰</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> نمونه سرباره جمع‌آوری شد که از هر گروه، پنج نمونه برای مطالعات پتروگرافی و آنالیز شیمیایی به روش</span>(ICP-OES) <span b="" mitra="" style="font-family:">&nbsp;&nbsp;انتخاب شدند. نتایج پتروگرافی نشان داد که میخ‌های سفالی، ساخته‌شده از خاک رس پخته، دارای بافت پورفیری با حدود </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۲۰ </span><span b="" mitra="" style="font-family:">% کوارتز و مقادیر اندک کلسیت هستند، در حالی که سرباره‌ها حاوی فایالیت</span> (Fe<span cambria="" dir="LTR" math="" style="font-family:">₂</span>SiO<span cambria="" dir="LTR" math="" style="font-family:">₄</span>)<span b="" mitra="" style="font-family:">، ملیلیت، پیروکسن و وستیت</span> (FeO) <span b="" mitra="" style="font-family:">بوده و شرایط احیایی و دمای بالای ذوب را تأیید می‌کنند. آنالیز شیمیایی، حضور میانگین </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۱.۲۱ </span><span b="" mitra="" style="font-family:">%</span> ZnO <span b="" mitra="" style="font-family:">در میخ‌ها را نشان داد که نقش آن‌ها را در جمع‌آوری بخارات روی به‌صورت توتیا</span> (ZnO) <span b="" mitra="" style="font-family:">پس از قرن‌ها تأیید می‌کند. سرباره‌ها با میانگین </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۳.۷۴ </span><span b="" mitra="" style="font-family:">%</span> ZnO<span b="" mitra="" style="font-family:">، بیانگر استخراج ناکامل روی هستند. غلظت پایین سرب</span> <span b="" mitra="" style="font-family:">(</span><span b="" mitra="" style="font-family:">۶۶۹</span> ppm <span b="" mitra="" style="font-family:">در میخ‌ها و </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۳۱۵</span> ppm <span b="" mitra="" style="font-family:">در سرباره‌ها)</span> <span b="" mitra="" style="font-family:">و گوگرد</span> <span b="" mitra="" style="font-family:">(</span><span b="" mitra="" style="font-family:">۱۰۵۳</span> ppm <span b="" mitra="" style="font-family:">در میخ‌ها و </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۳۶۱</span> ppm <span b="" mitra="" style="font-family:">در سرباره‌ها)</span> <span b="" mitra="" style="font-family:">استفاده از کانی‌های اکسیدی مانند اسمیتسونیت</span> (ZnCO<span cambria="" dir="LTR" math="" style="font-family:">₃</span>) <span b="" mitra="" style="font-family:">یا همی‌مورفیت را به‌جای سولفیدهایی نظیر اسفالریت</span> (ZnS) <span b="" mitra="" style="font-family:">نشان می‌دهد که با کمربند فلز_زایی سرب-روی</span> <span b="" mitra="" style="font-family:">کانسارهای اکسیدی منطقه هم‌خوانی دارد. برای استحصال روی، از کوره‌های دوطبقه استفاده می‌شد که شامل طبقه زیرین برای حرارت دهی به سنگ معدن و طبقه بالایی با صفحه‌ای مشبک از جنس رس بود. روی این صفحه، میخ‌های سفالی (با طول </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۱۰</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> تا </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۲۰</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> سانتی‌متر و قطر </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۲</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> تا </span><span b="" mitra="" style="font-family:">۴</span><span b="" mitra="" style="font-family:"> سانتی‌متر) قرار می‌گرفتند و فرآیند تقطیر صعودی را تسهیل می‌کردند. این فناوری در مقایسه با روش تقطیر نزولی هند (با استفاده از اسفالریت و کوره‌های مربعی شکل) و روش تقطیر صعودی چین (با کندانسور و کوره‌های مستطیلی) متمایز است و نوآوری بومی ایران را با بهره‌گیری از زغال‌چوب به‌عنوان سوخت و میخ‌های سفالی به‌عنوان ابزار اصلی نشان می‌دهد. این پژوهش بر انطباق این فناوری با شرایط محلی و اهمیت آن در تاریخ متالورژی جهانی تأکید دارد</span>.<span style="font-family:"B Mitra"" lang="AR-SA"></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">The Bahabad zinc smelting site, located 71 km north of Bahabad in Yazd Province, Iran, spanning 220 m&sup2; within the Tabas-Posht-e-Badam metallogenic belt, is a key ancient metallurgical center. This study aims to identify the extracted metal, analyze metallurgical processes, and reconstruct the employed technologies through petrographic and geochemical analyses of ceramic nails and furnace slags. Thirty ceramic nails and 20 slag samples were collected, with five samples from each group selected for petrographic study and chemical analysis using inductively coupled plasma optical emission spectroscopy (ICP-OES). Petrographic results revealed that the ceramic nails, made from fired clay, exhibit a porphyritic texture with ~20% quartz and minor calcite, while slags contain fayalite (Fe<span cambria="" math="" style="font-family:">₂</span>SiO<span cambria="" math="" style="font-family:">₄</span>), melilite, pyroxene, and w&uuml;stite (FeO), indicating high-temperature, reducing conditions. Chemical analysis showed an average of 1.21% ZnO in nails, confirming their role in collecting zinc vapors as tutia (ZnO) over centuries, and 3.74% ZnO in slags, suggesting incomplete zinc extraction. Low lead (669 ppm in nails, 315 ppm in slags) and sulfur (1053 ppm in nails, 361 ppm in slags) concentrations indicate the use of oxidized ores like smithsonite (ZnCO<span cambria="" math="" style="font-family:">₃</span>) or hemimorphite rather than sulfides like sphalerite (ZnS), consistent with the region&rsquo;s oxidized lead-zinc deposits. Two-tier furnaces, with a lower heating chamber and an upper perforated clay plate holding ceramic nails (10&ndash;20 cm long, 2&ndash;4 cm diameter), facilitated upward distillation. This technology contrasts with India&rsquo;s downward distillation (sphalerite, square furnaces) and China&rsquo;s condenser-based upward method (rectangular furnaces), highlighting Iran&rsquo;s indigenous innovation using charcoal and ceramic nails. The study underscores the technology&rsquo;s adaptation to local conditions and its significance in global metallurgical history.</span></span></div> بهاباد, میخ سفالی, سرباره, روی, فناوری. Bahabad, ceramic nails, slag, zinc, technology. 29 38 http://journal.richt.ir/kcr/browse.php?a_code=A-10-145-4&slc_lang=fa&sid=1 Aminallah Kamali امین‌اله کمالی a.kamali@richt.ir Yes Research Institute of Cultural Heritage and Tourism, Research Center for Conservation and Restoration of Historical-Cultural Objects, Archaeometry Group. عضو هیئت علمی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی-فرهنگی، گروه باستان‌سنجی.