fa بررسی فنی، مطالعه آزمایشگاهی و آسیب‌شناسی کتیبه گچبری مسجد آق قلعه سبزوار و عملیات حفاظت و مرمت آن باستان‌سنجی و اصالت‌سنجی اشیا موزه‌ای و آثار تاریخی- فرهنگی. Archaeometry and authenticity assessment of museum objects and historical-cultural properties. پژوهشي Research, Original, Regular <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span calibri="" style="font-family:"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:">کتیبه‌ گچبری مسجد آق‌قلعه در شهر نقاب سبزوار، یکی از آثار شاخص دوره ایلخانی در شرق ایران به‌شمار می‌رود که از منظر هنری، تاریخی و فناوری اهمیت ویژه‌ای دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی فنون اجرایی، آسیب‌شناسی، مطالعات آزمایشگاهی و تدوین شیوه‌ای علمی در حفاظت و مرمت این کتیبه انجام گرفته است. در مرحله نخست، با روش‌های مطالعات میدانی و تصویربرداری، وضعیت کلی کتیبه از نظر ساختار، لایه‌های رنگ، گچبری و تزئینات بررسی و مستندسازی شد. سپس با بهره‌گیری از روش‌های آنالیز دستگاهی پراش و فلورسانس پرتوی ایکس، ساختار و ترکیبات شیمیایی رنگ‌دانه‌های مورد استفاده در تزئین کتیبه شناسایی گردید که نتایج آن حاکی از کاربرد رنگ‌دانه‌های طبیعی معدنی نظیر قرمز اخرا و آبی لاجورد بود. در مرحله آسیب‌شناسی، عوامل تخریب و فرسایش اثر، همچون رطوبت صعودی و نزولی، نوسانات دمایی، فشار سازه‌ای، آلودگی‌های شیمیایی و بیولوژیکی و مداخلات مرمتی غیراصولی توسط عوامل انسانی شناسایی شد. بر این اساس، مراحل مختلف مرمت شامل پاک‌سازی، استحکام‌بخشی، بازسازی بخش‌های کمبود نقوش و کتیبه گچبری، موزون‌سازی رنگی و تثبیت نهایی اجرا گردید و در تمامی مراحل اصل بازگشت‌پذیری، کمینه‌سازی مداخله و هماهنگی بصری رعایت شد. در پایان، برای حفاظت بلندمدت اثر، پیشنهاداتی همچون کنترل شرایط محیطی، نصب حفاظ، آموزش متولیان و دفع رطوبت زیرساختی ارائه گردید</span></span><span dir="LTR" style="font-size:12.0pt">.</span><span style="font-size:12.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"> آنچه این پژوهش را از مطالعات مشابه مرمت آثار ایلخانی متمایز می‌سازد، به‌کارگیری هم‌زمان داده‌های آزمایشگاهی پیشرفته با تحلیل‌های میدانی برای ارائه یک مدل اجرایی یکپارچه و بومی‌سازی‌شده در مرمت کتیبه‌های گچبری رنگ‌آمیزی‌شده دوره ایلخانی است؛ مدلی که پیش‌تر در پژوهش‌های مرتبط با تزئینات گچی شرق ایران به‌صورت نظام‌مند ارائه نشده بود.</span></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp;</div> <span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:">The stucco inscription of Aq Qaleh </span></span><span lang="FA" style="font-size:11.0pt">&lrm;</span><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:"> Mosque in Neqab, Sabzevar, represents one of the most significant Ilkhanid architectural ornaments in eastern Iran, distinguished by its artistic, historical, and technological value. This study aims to identify the construction and execution techniques, diagnose patterns of deterioration, conduct laboratory analyses, and develop a scientifically grounded approach for the conservation and restoration of the inscription. Initially, field surveys and imaging techniques were employed to document the overall condition of the monument, including its structural characteristics, paint layers, stucco carving, and decorative elements. Subsequently, X-ray diffraction (XRD) and X-ray fluorescence (XRF) analyses were performed to determine the mineralogical structure and chemical composition of the pigments, indicating the use of natural mineral colorants such as red ochre and ultramarine. The diagnostic phase identified multiple deterioration factors, including damage caused by moisture, thermal fluctuations, structural stresses, chemical and biological agents, and inappropriate earlier interventions. Based on these findings, the restoration process comprised cleaning, consolidation, reconstruction of missing decorative and inscriptional elements, chromatic reintegration, and final stabilization, all carried out in accordance with the principles of reversibility, Limited intervention and compatibility in appearance. In addition, a set of preventive </span></span><span lang="FA" style="font-size:11.0pt">&lrm;</span><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:">conservation measures aimed at ensuring preservation for an extended period was </span></span><span lang="FA" style="font-size:11.0pt">&lrm;</span><span style="font-size:11.0pt"><span garamond="" style="font-family:">proposed, encompassing environmental control, the installation of protective barriers, staff training, and the mitigation of structural moisture. What distinguishes this research from previous studies on Ilkhanid stucco conservation is the integrated application of advanced laboratory analyses and in situ diagnostic investigations to develop a coherent, tailored conservation framework for polychrome stucco inscriptions, an approach that has not been systematically articulated within previous studies of eastern Iranian architectural ornamentation.</span></span></span></span><br> <span style="font-size:12pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="font-size:11.0pt"><span style="font-family:"Garamond",serif"></span></span></span></span><br> &nbsp; حفاظت, مرمت, کتیبه گچبری, مسجد آق‌قلعه, نقاب, سبزوار, فن‌شناسی, آسیب‌شناسی, ایلخانی. Conservation, Restoration, Stucco Inscription, Aq Qaleh ‎ Mosque, Neqab, Sabzevar, Material Analysis, Damage Assessment, Ilkhanid Period. 16 47 http://journal.richt.ir/kcr/browse.php?a_code=A-10-155-3&slc_lang=fa&sid=1 Masoud Bater مسعود باتر masoud.bater@birjand.ac.ir Yes Assistant Professor, Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran ‎. استادیار، گروه باستان شناسی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. Mahbobeh Rastin محبوبه راستین No BA degree of conservation & restoration of Cultural Properties of Zabol, Zabol, ‎Iran. دانش آموخته رشته مرمت آثار تاریخی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران.